دورنمای تجارت میان افغانستان و پاکستان (۲۰۲۴–۲۰۲۵)

تجارت میان افغانستان و پاکستان به طور تاریخی سنگ بنای فعالیت‌های اقتصادی منطقه بوده است، هرچند که در حال حاضر دوره‌ای از نوسانات شدید را سپری می‌کند. در ادامه، مروری بر فضای کنونی تجارت، اقلام عمده و چالش‌های ساختاری موجود صورت گرفته است.

چشم‌انداز فعلی تجارت

حجم تجارت دوجانبه اخیراً با کاهش شدیدی روبرو شده است. بر اساس داده‌های رسمی وزارت صنعت و تجارت، میزان تجارت در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۰٪ کاهش یافته و از ۲.۴۶۱ میلیارد دالر در سال ۲۰۲۴ به ۱.۷۶۶ میلیارد دالر رسیده است. این کاهش عمدتاً به دلیل مسدود شدن مکرر و طولانی‌مدت مرزهای کلیدی مانند تورخم و چمن است.

نکته جالب اینجاست که توازن تجاری تغییر کرده است؛ در حالی که پاکستان پیش از این مازاد تجاری بزرگی داشت، اکنون صادرات آن به شدت کاهش یافته، در حالی که صادرات افغانستان (به ویژه زغال‌سنگ و محصولات زراعتی) دوره‌هایی از رشد یا ثبات را تجربه کرده است.

کالاهای عمده تجاری

تجارت همچنان به شدت بر مواد خام، انرژی و کالاهای اساسی مصرفی متمرکز است.

• صادرات از افغانستان به پاکستان:

  • انرژی و مواد معدنی: زغال‌سنگ (با افزایش چشمگیر در سال‌های اخیر) و آهن.

  • زراعت: پنبه خام، میوه‌های تازه و خشک (انگور، انار، جلغوزه) و سبزیجات.

• صادرات از پاکستان به افغانستان:

  • مواد غذایی اساسی: برنج، بوره (شکر)، غلات و روغن‌های خوراکی.

  • ساختمان: سمنت و مصالح ساختمانی.

  • صحت: محصولات دارویی و تجهیزات طبی.

موافقتنامه تجارت ترانزیتی افغانستان و پاکستان (APTTA)

این مواقتنامه چارچوب قانونی است که انتقال کالاهای افغانستان را از طریق خاک پاکستان به بازارهای بین‌المللی تنظیم می‌کند.

یادداشتی در مورد تجارت ترانزیتی: اگرچه پاکستان کوتاه‌ترین و مقرون‌به‌صرفه‌ترین مسیر برای دسترسی افغانستانِ محصور در خشکه به آب‌های آزاد (از طریق بنادر کراچی و گوادر) باقی مانده است، اما این توافقنامه تحت فشار زیادی قرار دارد. افغانستان به طور فزاینده‌ای در حال بررسی مسیرهای جایگزین از طریق ایران (بندر چابهار) و کشورهای آسیای میانه (ازبکستان و تاجیکستان) است تا وابستگی خود را به مرزهای ناپایدار پاکستان کاهش دهد.

چالش‌ها و موانع کلیدی

روابط تجاری در حال حاضر توسط چندین مانع غیرتعرفه‌ای محدود شده است:

۱. امنیت مرزی و تنش‌های سیاسی: درگیری‌های مرزی میان نیروهای امنیتی اغلب منجر به بستن فوری شاهراه تورخم-جلال‌آباد می‌شود. ۲. کمبود زیرساخت‌ها: نبود سردخانه‌ها در گذرگاه‌های مرزی باعث می‌شود که میوه‌های تازه افغانستان در جریان تأخیرهای ترانزیتی فاسد شوند. ۳. مشکلات مالی: به دلیل تحریم‌های بین‌المللی بر سیستم بانکی افغانستان، بازرگانان مجبورند به سیستم صرافی (حواله) یا انتقال پول فزیکی تکیه کنند که هزینه و خطر را افزایش می‌دهد. ۴. سیاست‌های ویزا و اسناد: الزامات جدید برای اسناد ورود موقت (TAD) و رژیم سختگیرانه ویزا برای رانندگان لاری‌ها، روند گردش وسایط نقلیه را کند کرده است.