افغانستان باید له منځنۍ اسیا سره ډېر تجارت وکړي—خو لا ډېر هوښیار تجارت

له منځنۍ اسیا سره د افغانستان د اقتصادي اړیکو پراخېدل یو مثبت پرمختګ دی. په ۲۰۲۵ کال کې له ازبکستان، قزاقستان، ترکمنستان، تاجکستان او قرغزستان سره د افغانستان سوداګري په پام وړ کچه زیاته شوه، او په ۲۰۲۶ کال کې نوي تړونونه د لا ژورو سوداګریزو او ترانسپورتي اړیکو نښې څرګندوي. د بېلګې په توګه، د ۲۰۲۶ کال په فبرورۍ کې افغان او ازبک سوداګرو د ۳۰۰ میلیونو ډالرو څخه د زیاتو په ارزښت ۲۵ هوکړه‌لیکونه لاسلیک کړل، او د جون په میاشت کې د افغان او قزاق شرکتونو ترمنځ شاوخوا ۲۳۵ میلیونه ډالرو په ارزښت تړونونه او قراردادونه لاسلیک شول. افغانستان او قزاقستان هم د دوه اړخیزې سوداګرۍ د ۳ میلیارد ډالرو ته رسولو لپاره د یوې لارې نقشې پر جوړولو کار کوي. (moci.gov.af)

خو افغانستان باید د «لا ډېرې سوداګرۍ» مانا په دقت سره تعریف کړي. لا ډېره سوداګري په خپله د لا ښې سوداګرۍ معنا نه لري. یو هېواد هغه وخت پیاوړی کېږي چې بې‌هدفه ډېر واردات او صادرات ونه کړي، بلکې هغه څه وارد کړي چې تولیدي ظرفیت یې لوړوي او هغه څه صادر کړي چې په رقابتي ډول یې تولیدولای شي.

دا توپیر د افغانستان لپاره ځانګړی اهمیت لري.

اساسي ستونزه خپله سوداګري نه ده؛ د سوداګرۍ جوړښت دی

په ۲۰۲۵ کال کې افغانستان شاوخوا ۱.۸۱ میلیارد ډالر توکي صادر کړل، خو واردات یې ۱۲.۱۳ میلیارد ډالرو ته ورسېدل؛ یعنې د توکو د سوداګرۍ کسر نږدې ۱۰.۳۲ میلیارد ډالر و. صادراتو یوازې د وارداتو شاوخوا ۱۵ سلنه پوښښ کاوه. د افغانستان مهم صادرات انځر، ممیز، انغوزه، سکاره، پنبه، پسته، بادام، زعفران، وچ زردالو، زیره، مڼې، انګور، رومیان، ماش، کانیز محصولات، غالۍ او جلغوزي وو. په مهمو وارداتو کې ماشین‌آلات او د وسایطو پرزې، ډیزل او پټرول، غنم او اوړه، برقي تجهیزات، طبیعي ګاز، ټوکر، سمنټ، درمل او خوراکي توکي شامل وو. (tolonews.com)

دا جوړښت مهم پیغام لري. افغانستان تر ډېره کرنیز او نور لومړني محصولات صادروي، خو په بدل کې د پام وړ اندازه انرژي، ماشین‌آلات، تولیدي توکي، خوراکي مواد او صنعتي نهايي توکي واردوي. نړیوال بانک هم افغانستان د صادراتو له پلوه یو محدود او متمرکز جوړښت لرونکی هېواد بولي چې د خوړو او سکرو صادرات پکې مهم دي، خو د پروسس کچه ټیټه او د اقلیم، لوژستیک او بازار د ګډوډیو پر وړاندې زیان‌من دی. (thedocs.worldbank.org)

نو ستونزه دا نه ده چې افغانستان په هره برخه کې ډېر واردات کوي. ډېر واردات له اقتصادي پلوه ضروري دي.

یو کم‌عاید لرونکی هېواد په عادي ډول باید سرمایه‌يي توکي، ټکنالوژي، انرژي او منځني تولیدي توکي وارد کړي، په ځانګړي ډول هغه وخت چې په کور دننه یې تولید لا اقتصادي نه وي. هغه ماشین چې افغان فابریکه پرې د صادراتو لپاره توکي تولیدوي، له هغه تیار محصول سره یو شان نه دی چې په کور دننه په رقابتي توګه تولیدېدلی شي خو بیا هم له بهر څخه اخیستل کېږي.

همدا باید د افغانستان د سوداګرۍ د پالیسۍ اصلي اصل وي.

منځنۍ اسیا باید هغه څه برابر کړي چې افغانستان ورته اړتیا لري—او هغه څه واخلي چې افغانستان یې ښه تولیدوي

په ۲۰۲۵ کال کې له پنځو منځنۍ اسیايي هېوادونو څخه د افغانستان واردات شاوخوا ۲.۴۰ میلیارد ډالرو ته ورسېدل، په داسې حال کې چې صادرات یوازې ۲۱۶ میلیونه ډالر وو. واردات د ۲۰۲۴ کال په پرتله ۴۳ سلنه زیات شول او صادرات ۷۷ سلنه لوړ شول. د صادراتو زیاتوالی هڅوونکی دی، خو سیمه‌ییز سوداګریز کسر لا هم شاوخوا ۲.۱۸ میلیارد ډالر و. (pajhwok.com)

له منځنۍ اسیا سره دا کسر په خپله ستونزه نه ده. افغانستان برېښنا، ګاز او تېلو ته اړتیا لري، او منځنۍ اسیا د جغرافیایي نږدېوالي له امله د دغو توکو مهم عرضه کوونکی کېدای شي. د نړیوال بانک د ۲۰۲۶ کال اقتصادي څارنه هم د سیمې اهمیت ښيي؛ قزاقستان او ازبکستان د افغانستان د وارداتو د مهمو سرچینو له ډلې دي، او د منځنۍ اسیا دهلېزونه د افغانستان د سوداګرۍ د پام وړ برخه انتقالوي. (thedocs.worldbank.org)

له همدې امله هدف باید له منځنۍ اسیا څخه د وارداتو بندول نه وي، بلکې د اړیکې د جوړښت بدلول وي.

افغانستان باید له منځنۍ اسیا څخه په زیاتېدونکي ډول دا توکي وارد کړي:

هغه انرژي چې کورنی تولید یې تر اوسه رقابتي نه دی؛ ماشین‌آلات او تولیدي تجهیزات؛ صنعتي مواد او خام مواد؛ کرنیزه ټکنالوژي؛ برېښنا؛ سرې او نور هغه توکي چې کورنی تولید لوړوي.

په بدل کې باید افغانستان پر دې صادراتو تمرکز وکړي:

تازه او وچې مېوې او مغزباب؛ زعفران او نور لوړ ارزښت لرونکي کرنیز محصولات؛ پنبه او ټوکر؛ غالۍ؛ پروسس شوي کرنیز محصولات؛ ټاکلي کانیز او د ډبرو محصولات؛ او په راتلونکي کې هغه لوړ ارزښت لرونکي تولیدي توکي چې د همدې سرچینو پر بنسټ رامنځته کېږي.

دا لست تصادفي نه دی. افغانستان لا له وړاندې په ډېرو دغو برخو کې د صادراتو وړتیا لري، او د سوداګرۍ څېړنې هم کرنیز او اړوند محصولات د افغانستان د نسبي مزیت له مهمو ساحو څخه ګڼي. د ملګرو ملتونو د سوداګرۍ او پراختیا کنفرانس (UNCTAD) هم ښيي چې د افغانستان صادرات په پراخه کچه پر مېوو او مغزبابو، پنبه، سکاره او سبزیجاتو متمرکز دي. (unctad.org)

وارداتي بدیل باید انتخابي وي، نه ایدیولوژیک

افغانستان باید له دې ساده نظر څخه هم ډډه وکړي چې د سوداګرۍ کسر یوازې د وارداتو په بندولو او د هر څه په کور دننه تولیدولو حل کېدای شي.

دا کار نه شي کولای.

که ازبکستان یو محصول په ټیټ واقعي لګښت تولیدولای شي، خو افغانستان یې په لوړه بیه تولیدوي، د وارداتو په زور بندول افغان مصرفوونکي اړ باسي چې د کم‌موثریت کورني تولید لپاره ډېرې سرچینې ورکړي. د نسبي مزیت مفهوم همدا دی چې هېوادونه په هغو فعالیتونو کې تخصص وکړي چې د نورو فعالیتونو په پرتله پکې نسبي قوت لري، او له نورو هېوادونو څخه هغه توکي واخلي چې هغوی یې په لا اغېزمن ډول تولیدوي. نړیوال سوداګریز سازمان (WTO) هم د نسبي مزیت اصل همداسې تشریح کوي. (wto.org)

افغانستان باید له همدې امله انتخابي وارداتي بدیل یا Selective Import Substitution غوره کړي.

هلته چې یو محصول په واقعي توګه په رقابتي بیه تولیدېدلی شي—په ځانګړي ډول د خوړو پروسس، ټوکر، بسته‌بندي، ساختماني مواد، کرنیزې لوازمې او ځینې درمل—د کورني تولید ملاتړ باید وشي.

خو دا ملاتړ باید موقتي او د فعالیت له پایلو سره تړلی وي. تعرفې او د صنعت ساتنه باید د ناکاره شرکتونو لپاره د تلپاتې پناه ځای ونه ګرځي.

اساسي پوښتنه باید دا وي: ایا دا پالیسي تولید، دندې، صادرات او راتلونکی رقابت‌پذیرتیا رامنځته کوي، که یوازې واردات ګرانوي؟

افغانستان د صادراتو د ډېرولو تر څنګ د صادراتو ارزښت هم باید لوړ کړي

تر ټولو لوی فرصت ښایي د نویو صادراتي توکو په موندلو کې نه وي؛ بلکې په دې کې وي چې هغه محصولات چې افغانستان یې لا اوس صادروي، د ارزښت په ځنځیر کې یو ګام مخکې یوسي.

د تازه مېوو صادرات تر دې ښه دي چې مېوه ضایع شي. بسته‌بندي شوې وچه مېوه تر خامو محصولاتو لوړ ارزښت لري. او په هغو برخو کې چې افغانستان رقابتي کېدای شي، پروسس شوي خوراکي محصولات لا لوړ ارزښت رامنځته کوي.

همدا منطق د پنبې، وړۍ، مرمر او کانیزو توکو لپاره هم صدق کوي.

افغانستان باید یوازې د منځنۍ اسیا د صنعتونو لپاره د خامو موادو عرضه کوونکی پاتې نه شي. هر هغه ځای چې له اقتصادي پلوه ممکن وي، باید د صادراتو تر مخه د دغو سرچینو د کورني پروسس کچه لوړه کړي.

دا موضوع په ځانګړي ډول د کانونو په برخه کې مهمه ده. افغانستان له کانیزو صادراتو څخه د بهرني اسعارو عاید ترلاسه کولای شي، خو اوږدمهاله ستراتیژي باید د سرچینو له استخراج او رقابتي کورني پروسس صنعت ترمنځ توپیر وکړي.

د سکرو موضوع لا روښانه ده. سکاره اوس د بهرني اسعارو د عاید یوه سرچینه ده، خو باید د افغانستان د اوږدمهاله صادراتو اصلي محور نه شي. د سرچینو پر بنسټ صادرات ښایي ژر بهرني اسعار رامنځته کړي، خو کرنه، کرنیز پروسس، ټوکر، تولید او خدمات د پراخ بنسټه کارموندنې او تنوع لپاره ډېر فرصتونه وړاندې کوي. نړیوال بانک هم خبرداری ورکړی چې پر لومړنیو توکو تکیه افغانستان د بیو، اقلیم او لوژستیکي ټکانونو پر وړاندې زیان‌منوي. (thedocs.worldbank.org)

د بهرنیو اسعارو د عاید ظرفیت باید خوندي شي

دلته سوداګري له لوی اقتصاد سره مستقیمه اړیکه پیدا کوي.

نړیواله سوداګري بهرني اسعارو ته اړتیا لري. صادرونکي ډالر او نور بهرني اسعار ترلاسه کوي، او واردونکي د بهرنیو عرضه کوونکو د تادیې لپاره بهرني اسعارو ته اړتیا لري. د افغانستان بانک د بهرنیو اسعارو زیرمې د نړیوالې سوداګرۍ د اسانتیا او مالي ثبات د ساتنې لپاره د مهمې زیرمې په توګه اداره کوي. (dab.gov.af)

خو د افغانستان لوی سوداګریز کسر یوازې په دې معنا نه دی چې ډالر له مرکزي بانک څخه وځي. بهرني اسعار د حوالو، مرستو، پانګونې، انتقالاتو او نورو جریانونو له لارې هم هېواد ته راځي. نړیوال بانک هم ټینګار کړی چې افغانستان په تېرو کلونو کې د بهرنۍ مالي سرچینې له لارې خپل لوی بهرنی کسر تمویل کړی دی. (thedocs.worldbank.org)

خو بنسټیز حقیقت روښانه دی: هغه هېواد چې په دوامدار ډول تر صادراتو ډېر واردات کوي، د دې توپیر د تمویل لپاره پر دوامدارو بهرنیو اسعارو جریانونو تکیه کوي.

د بهرنیو مرستو او تمویل د کمېدو په صورت کې دا جوړښت زیان‌من کېږي. نړیوال بانک د افغانستان بهرنی وضعیت له همدې امله له خطر سره مخ بولي، ځکه سوداګریز کسر پراخ، صادرات کمزوري او بهرنۍ مرستې مخ په کمېدو دي. (worldbank.org)

له همدې امله باید هر سوداګریز تړون په دې پوښتنه وارزول شي:

ایا دا تړون د افغانستان د بهرنیو اسعارو د عاید اوږدمهاله ظرفیت لوړوي، که یوازې د بهرنیو اسعارو د لګولو ظرفیت زیاتوي؟

افغانستان باید له منځنۍ اسیا سره له خپلو تړونونو څه وغواړي؟

افغانستان باید له اوسني سیمه‌ییز فرصت څخه یوازې د بازار د پرانیستلو لپاره استفاده ونه کړي.

سوداګریز تړونونه باید پر دې تمرکز وکړي:

د افغان صادراتو لپاره د بازار لاسرسی؛

معیارونه او تصدیقونه ترڅو افغان محصولات په عملي توګه د منځنۍ اسیا بازارونو ته داخل شي؛

سړخانې، بسته‌بندي او لوژستیک د ژر خرابېدونکو صادراتو لپاره؛

د کرنیز پروسس او تولید په برخه کې پانګونه، نه یوازې د تیار محصولاتو سوداګري؛

د انرژۍ همکاري چې د تولید لګښتونه راکم کړي؛

او ترانزیټي اتصال، ترڅو افغانستان یوازې د صادراتو له لارې نه، بلکې د ترانسپورټ، لوژستیک او سیمه‌ییزې سوداګرۍ له لارې هم عاید ترلاسه کړي.

اوسني تړونونه د همدې مسیر ځینې نښې وړاندې کوي. قزاقستان د افغان کرنیزو محصولاتو د صادراتو د پراخولو او د ترانسپورټ، کانونو، صنعت او لوژستیک په برخه کې د همکارۍ خبرې کړې دي، او افغانستان او تاجکستان د سیمه‌ییزې سوداګرۍ د اسانتیا لپاره د شیرخان بندر د پراختیا په لور هم حرکت کوي. (arg.gov.af)

هدف باید ستراتیژیک ځان‌بسیايي وي، نه اقتصادي انزوا

افغانستان باید د ځان‌بسیاينې یو بل ډول هدف وټاکي.

هدف باید په هر څه کې ځان‌بسیايي نه وي، بلکې په هغو سکتورونو کې ځان‌باوري او ځان‌اتکايي وي چې افغانستان کولای شي په کې رقابتي شي.

یعنې هلته چې له اقتصادي پلوه مناسب وي، د خوړو کورنی تولید زیاتول؛ د موجودو سرچینو له مخې د کورني انرژۍ پراختیا؛ د کرنیز پروسس او ټوکر رقابتي صنعتونه جوړول؛ د اقتصادي امکان په صورت کې د کانونو پروسس؛ او د صادراتو لپاره اړین زیربنا، مهارتونه، تمویل او بنسټونه پیاوړي کول.

په عین حال کې افغانستان باید د ماشین‌آلاتو، ټکنالوژۍ، انرژۍ او تخصصي محصولاتو واردولو ته دوام ورکړي، کله چې نور هېوادونه یې په ډېر موثریت تولیدوي.

وروستی هدف دا نه دی چې سوداګریز کسر په یوه شپه کې ختم شي. هدف دا دی چې د صادراتو او وارداتو ترمنځ جوړښتي واټن کم شي، په داسې حال کې چې تولید، عاید او د کار ځواک وړتیا لوړه شي.

د افغانستان لپاره د سوداګرۍ بریالۍ ستراتیژي باید په یوه ساده اصل ولاړه وي:

د تولید لپاره وارد کړه. د رقابت لپاره تولید وکړه. د عاید لپاره صادر کړه. او ترلاسه شوي بهرني اسعار بېرته په تولیدي وړتیاوو کې ولګوه.

منځنۍ اسیا کولای شي په دې بدلون کې د افغانستان یو مهم شریک شي. خو افغانستان باید ډاډ ترلاسه کړي چې نوي سوداګریز دهلېزونه او تړونونه یوازې افغان بازار ته د بهرنیو توکو د داخلېدو لاره نه وي؛ بلکې افغان تولیدونکو ته هم بهرنیو بازارونو ته د ننوتلو لاره جوړه کړي.

همدا هغه لاره ده چې سیمه‌ییزه اقتصادي همکاري کولای شي د دایمي وارداتي وابستګۍ پر ځای د اوږدمهاله اقتصادي ودې بنسټ وګرځي.