چابهار – دستاوردهای افغانستان از رقابت استراتژیک
جستجوی هند برای ایجاد مسیر تجاری از طریق ایران و افغانستان به سوی آسیای مرکزی، در شرف تحقق است، چرا که تیمهای فنی پس از گفتوگوهای میان کشورها در تاریخ ۱۱ اپریل ۲۰۱۶ به تفاهم رسیدند. هند، ایران و افغانستان مفاد پیمان سهجانبه حملونقل و ترانزیت موسوم به چابهار را تکمیل کردهاند. این توافقنامه روز ۲۳ می ۲۰۱۶ در ایران، با حضور نریندر مودی، حسن روحانی و اشرف غنی به امضا خواهد رسید.
چابهار یک بندرگاه دریایی واقع در جنوبیترین ولایت سیستان و بلوچستان ایران میباشد. دولت ایران این بندر را به عنوان منطقه آزاد تجاری و صنعتی معرفی نموده و فاصله آن تا ملاک در نزدیکی مرز افغانستان، ۹۵۰ کیلومتر است. در سال ۲۰۰۳، هند و ایران توافقی را به امضا رساندند که بر اساس آن، هند متعهد شد سرمایهگذاری عمدهای را برای توسعه زیرساختهای بندر انجام دهد. اما پیشرفت کار به دلیل تحریمهای ایالات متحده علیه ایران بسیار کند بود. با وجود این تحریمها، هند در سال ۲۰۰۹ مبلغ ۱۳۵ میلیون دالر را برای احداث شاهراه زرنج – دلارام سرمایهگذاری کرد که شاهراه کابل – هرات را به بندر چابهار متصل مینماید. در ماه اوت ۲۰۱۵، با کاهش تحریمها علیه ایران، زمینه برای امضای توافقنامه اجاره و توسعه بندر چابهار میان هند و ایران فراهم شد.
اهمیت چابهار تا اندازهای از طریق نظریه محاصره استراتژیک قابل تبیین است. این نظریه که بر اصل احاطه و مهار استوار میباشد، بیان میدارد که محاصره جغرافیایی یک همسایه، توسعه اقتصادی و غیراقتصادی آن را محدود خواهد ساخت. کشور محاصرهکننده از نقاط متعددی برخوردار است که میتواند از آنها علیه کشور محاصرهشده اقدام نماید – چه از طریق پایگاههای نظامی و چه از طریق کنترل مسیرهای ترانزیتی که امکان توقف رشد اقتصادی را فراهم میآورد .بر همین اساس، هند از محاصره استراتژیک از جانب چین در هراس است، در حالی که چین نیز از محاصره توسط ایالات متحده بیم دارد. چین حضور ایالات متحده در افغانستان و اتحادهای آن با کوریای جنوبی، جاپان، هند و تایوان را تلاشی برای محاصره استراتژیک خویش تلقی میکند. از سوی دیگر، هند بندرهای ساختهشده توسط چین در سریلانکا، برما و بنگلهدیش را به مثابه کوششی برای محاصره خود تفسیر مینماید. از این رو، هنگامی که چین برنامههای توسعه بندر گوادر را آشکار ساخت، هند با وجود فشارهای بینالمللی، پروژه بندر چابهار (که در فاصله تقریباً ۷۲ کیلومتری گوادر قرار دارد) را به پیش برد.
منطقه آسیای مرکزی همواره برای چین و هند به عنوان محور اصلی ایجاد نفوذ منطقهای مطرح بوده است. این منطقه که به قلب اوراسیا نیز معروف است، از منابع طبیعی غنی برخوردار بوده و دارای اهمیت استراتژیک ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک فراوانی میباشد. هند کوششهای متعددی را برای دسترسی به بازارهای افغانستان و آسیای مرکزی از طریق پاکستان به عمل آورد. این کشور به طور رسمی درخواست عضویت در موافقتنامه ترانزیت تجاری افغانستان و پاکستان (APTTA) را مطرح ساخت، اما پاکستان همواره در این زمینه اکراه داشته است. از این رو، بندر چابهار به مثابه دروازهای برای هند خواهد بود تا از مسیر پاکستان عبور نکرده و به بازارهای افغانستان و آسیای مرکزی راه یابد.
از طرف دیگر، چین برای توسعه تجارت خود با آسیای مرکزی بر بندر گوادر اتکا دارد. این کشور از سال ۲۰۰۲ میلادی تأمین منابع مالی و ارائه دانش فنی برای توسعه بندر گوادر را شروع نمود. چین سهم ۸۰ درصدی از هزینه کلی ۲۴۸ میلیون دالری توسعه بندر گوادر را که در ساحل خلیج عرب پاکستان واقع شده است، تقبل نموده است. بندرهای رقیب گوادر و چابهار، به هر دو کشور امکان خواهند داد تا منابع طبیعی را از آسیای مرکزی وارد کرده و محصولات خود را به این بازارها و همچنین به بازارهای اتحادیه اروپا صادر نمایند.
این رقابت استراتژیک میان قدرتهای منطقه، فرصتهای اقتصادی ارزشمندی را برای افغانستان به ارمغان آورده است. افغانستان که کشوری محصور در خشکی میباشد، از دیرباز در عرصه تجارت به پاکستان متکی بوده است. اما تشدید مناسبات سیاسی تیره میان دو کشور، طی سالهای متمادی بر جریان تجارت تأثیر منفی گذاشته و خسارات کلانی به تجارت و فعالان اقتصادی افغانستان وارد ساخته است. به همین منوال، تجارت افغانستان و هند از مسیر پاکستان نیز به دلیل محدودیتهای اعمالشده از جانب پاکستان، همواره در سطح نازلی باقی مانده است. در این راستا، بندر چابهار راهی برای گریز از وضعیت بنبست تجاری خواهد بود و میتواند به عنوان مسیر جایگزین برای افغانستان در جهت ایجاد روابط تجاری با هند و دیگر کشورها به کار گرفته شود. علاوه بر این، تجارت چندجانبه از طریق افغانستان، خزانه این کشور را از محل عواید ترانزیتی و مالیاتها غنی خواهد ساخت. همچنین، این پروژه زمینههای سرمایهگذاری را برای سرمایهگذاران افغان در منطقه آزاد تجاری فراهم مینماید.
افغانستان از نعمت منابع طبیعی فراوان برخوردار است. پروژه بندر چابهار، دروازههای جدیدی را برای استخراج و صادرات ثروتهای معدنی و نیز توسعه زیرساختهای ترانسپورت در افغانستان خواهد گشود. معادن حاجیگک در ولایت بامیان حاوی ذخایر آهن و سایر کانیهایی به ارزش یک تریلیون دالر میباشند. یک کنسرسیوم هندی به رهبری شرکت استیل آتوریتی هند (SAIL) موفق به کسب حقوق استخراج این معادن گردیده است. همچنین، هند طرح ساخت یک خط آهن به طول ۹۰۰ کیلومتر را دارد که منطقه حاجیگک را به بندر چابهار متصل خواهد نمود. این ارتباط، پروژه آهن و فولاد را که حدود ۱.۸ میلیارد دالر ارزش دارد، به مرحله عملیاتی خواهد رساند.
اجرای موفقانه و عملیاتیسازی پروژه بندر چابهار، گامی اساسی برای افغانستان در جهت توسعه اقتصادی و یکپارچگی منطقهای به شمار میرود. این پروژه عظیم زیربنایی، ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به عامل تغییردهنده معادلات منطقهای دارد. با وجود این، وضعیت سیاسی و امنیتی افغانستان و منطقه میتواند سیر پیشرفت کار را با چالش مواجه سازد. از این رو، تلاش همگانی در سطوح منطقهای و بینالمللی لازم است تا اطمینان حاصل گردد که منافع پیشبینیشده به واقعیت تبدیل میشوند.
