چابهار و تحریمهای آمریکا – چگونه پایدار ماند؟
ایالات متحده امریکا در تاریخ ۵ نوامبر ۲۰۱۸، تحریمهای تازهای را علیه ایران اعمال نمود که به عنوان سختترین تحریمها توصیف گردیدند. با وجود این، کمکهای بشردوستانه و امدادی به افغانستان از شمول این تحریمها مستثنی گردید. اما عوامل متعددی فراتر از موضوع افغانستان نیز وجود دارند که باعث شدهاند این معافیتها تا اندازهای قابل پیشبینی باشند.
در 2003، هند با ایران موافقت کرد تا سرمایه گذاری و توسعه بندر چابهار در ایران در خلیج عمان انجام دهد. اما، این پروژه به علت تحریم های ایالات متحده بالای ایران در حال خزیدن بود. با وجود مخالفت ایالات متحده، هند 135 میلیون دالر را برای اعمار شاهراه زرنج-دیلارام که شاهراه کابل-هرات را با بندر چابهار وصل میکند هزینه کرد و آنرا در 2009 تکمیل کرد. در اگست 2015، تحریم ها بالای ایران کاهش یافت در حالیکه یک توافق سه جانبه میان افغانستان، هند و ایران در می 2016 امضاء شد.
پیشرفت دوامدار، اگرچه ناهموار، در بندر چابهار با توجه به اهمیت استراتژیک آن تعجب آور نیست. چابهار در روشنی سیاست های منطقوی و جهانی یک وضعیت جیوپولیتیکی و جیو-اقتصادی بی نظیر را اشغال میکند. چابهار با بندر گاوادر تمویل شده توسط چین در خطوط تیوری محاصره ستراتیژیک رقابت میکند و همچنان دروازه را برای هند فراهم میسازد تا به آسیای مرکزی به عنوان بخشی از رقابت خود با چین برسد. با وجود این، چین به دلیل داشتن روابط نزدیک سیاسی و اقتصادی با ایران، به عنوان حامی سرسخت این بندر باقی مانده است. در دست دیگر، در حالیکه ایالات متحده به محکم کردن حلقه در اطراف ایران ادامه داده است، باید نسبت به پروژه انعطاف پذیری نشان میداد. این عمدتاً به این دلیل است که این پروژهها ظرفیت تقویت هند را از حیث ژئواکونومیک و ژئوپلیتیک دارند و با استراتژی ایالات متحده برای حمایت از هند در برابر چین همسو هستند.
حال حاضر، استراتژی رئیسجمهور ترامپ برای افغانستان و جنوب آسیا که در ماه اوت ۲۰۱۷ اعلام گردید، بر افزایش نقش هند در افغانستان تأکید نمود که مورد استقبال گرم هر دو کشور کابل و دهلی نو قرار گرفت. با عنایت به اینکه دسترسی زمینی هند به افغانستان از سوی پاکستان مسدود گردیده است، چابهار به عنوان دروازهای برای هند خواهد بود تا به افغانستان دست یابد و کمکهای اقتصادی و توسعهای مورد نظر خود را تأمین نماید. در مقابل، افغانستان دسترسی زمینی به آسیای مرکزی را برای هند فراهم خواهد ساخت. این مداخلات با تلاشها برای افزایش نفوذ هند در آسیای مرکزی، به منظور مقابله با نفوذ چین در منطقه، همسو میباشند.
در روابط هند و آمریکا، روسیه یک عامل کلیدی است. هند در روابط خود با روسیه و آمریکا توازن ظریفی را حفظ کرده است. با وجود روابط نزدیک با آمریکا، هند روابط تاریخی خود با روسیه را در میان تنشهای آمریکا و روسیه نگه داشته است. تجارت تسلیحاتی هند با هر دو کشور، با وجود تغییرات سیاسی، همچنان ادامه دارد. روسیه نیز برای عضویت هند در سازمان همکاریهای شانگهای تلاش کرد. پس هر تصمیم آمریکا که منافع اقتصادی هند را محدود کند، ممکن است هند را از مدار آمریکا دور کند.
معافیت اعطاشده به هند در زمینه واردات نفت نیز در ارتباط با چابهار میباشد. هند از جمله چهار کشور برتر واردکننده نفت در جهان است و ایران در میان تأمینکنندگان نفتی آن، در جایگاه سوم قرار دارد. بدین ترتیب، در واکنش به فشار ایالات متحده مبنی بر قطع کامل واردات نفت از ایران تا تاریخ ۴ نوامبر، هند تقریباً یک ماه پیش از موعد مقرر، اراده خود را برای مقابله و مخالفت با این فشار اعلام نمود. علاوه بر این، ایستادگی هند بر ادامه خرید نفت از ایران در این مقطع حساس، برای تحکیم روابط دو کشور و هموار کردن مسیر همکاریهای درازمدت، از جمله اجرای مؤثر و عملیاتیسازی بندر چابهار، حائز اهمیت است.
به عنوان گزینه دیگر، هند میتوانست برای تأمین نیازهای نفتی خود به سایر کشورها مراجعه نماید. با این وجود، ایران قبلاً هشدار داده بود که اگر هند در پی تحریمهای اعمالشده بر تجارت نفت، به کشورهای دیگر روی آورد، امتیازات ویژه خود را در بندر چابهار از دست خواهد داد. از سوی دیگر، افغانستان برای مسیرهای ترانزیتی و واردات، از جمله نفت، به ایران متکی است. تحریمها میتوانست تجارت و ترانزیت را مختل ساخته و اقتصاد در حال مبارزه افغانستان را در هم بشکند. از این رو، این معافیت برای این کشور مایه آرامش و آسودگی گردید.
در اینجا قابل ذکر است که چین هر از گاهی حمایت و علاقه خود را از چابهار ابراز داشته است. اگر ایران در هر مرحله از هند ناامید شود و در نتیجه چین را در چابهار درگیر کند، این امر به شدت دستاوردهای استراتژیک برنامه ریزی شده هند را در مورد پروژه صدمه خواهد زد.
وضعیت بی نظیر ستراتیژیک چابهار آنرا از سخت ترین تحریم های ایالات متحده معاف میسازد. اما، تحریم های باقی مانده اقتصاد ایران را رنج خواهد داد. از اینرو، در حالیکه این پروژه از تحریم ها جان سالم بدر میبرد، این برای یک ایران که از نظر اقتصادی ضعیف شده است سخت خواهد بود تا سرعت را تسریع بخشد و با هند یکجا کار کند تا این بندر را به طور کامل عملیاتی کند و دستاورد های اقتصادی خود را بدست بیاورد.
